Landnámsjörð, fornt höfuðból og löngum sýslumannssetur í
Aðaldal. Meðal stórmenna, sem þar hafa búið var Magnús prúði
Jónsson svo og lögmennirnir Hrafn Guðmundsson (bannfærður af Jóni
biskupi Vilhjálmssyni) og Hrafn Brandsson eldri (sem átti í
langvarandi málaferlum við Ólaf biskup Rögnvaldsson).
Rauðaskriða var bústaður sýslumanna og valdsmanna allt fram undir
miðja 19. öld.
(Þorsteinn Jósepsson, Landið þitt, bls. 280-281)
Á söguöld bjó þar Eysteinn Mánason, óþokkamenni, sem átti í
miklum útistöðum við Áskel goða. Þegar Áskell fór með fjölmenni
að Rauðuskriðu til að drepa Eystein safnaði Rauðuskriðubóndinn
öllu fé, sem hann átti og rak inn í bæjarhúsin. Að því búnu
lagði hann eld í húsin og brenndi allt upp, bæinn ásamt fénaði og
öllu heimilisfólki.
(Þorsteinn Jósepsson, Landið þitt, bls.
280-281)
Rauðaskriða var löngum ein af miðstöðvum veraldlegs valds í
Suður-Þingeyjarsýslu og bjuggu á jörðinni bæði sýslumenn og
lögmenn. Ekki er fjarstæðukennt að ætla að kirkjan í Rauðuskriðu
hafi endurspeglað þjóðfélagsstöðu eigenda sinna og verið veglegra
hús en venjulegar hálfkirkjur eða bænhús. Í þessu sambandi væri
sérstaklega athyglisvert að sjá hvers konar hús kirkja sú var, sem
Jón Benediktsson sýslumaður lét byggja í Rauðuskriðu um miðja 18.
öld. Það eru því a.m.k. ákveðnar líkur á því að kirkjur í
Rauðuskriðu hafi verið annarrar gerðar, en þær smákirkjur sem
hingað til hafa verið grafnar upp á Íslandi.
(Orri Vést.
FS217-03171)
Síðsumars 2001 kom Orri Vésteinsson til að líta á friðlýstar fornminjar í Rauðuskriðu, sem er annar af tveimur friðlýstum minjastöðum í Aðaldal. Árið 2002 veitti þáverandi menntamálaráðherra, Tómas Ingi Olrich, sérstakan styrk til að láta gera forkönnun á fyrrnefndum minjum samkvæmt fyrirliggjandi rannsóknaráætlun.
Uppgröftur fór fram 14.-16. júlí 2003 og ýmsar athuganir á næstu
vikum þar á eftir, en mokað var ofan í uppgraftarskurðinn 15. ágúst
sama ár.
Við uppgröftinn unnu auk Orra Vésteinssonar stjórnanda; Matthew Brown
og Mogens Höegsberg fornleifafræðingar. Garðar Guðmundsson gerði
mælingauppdrátt, Magnús Á. Sigurgeirsson jarðfræðingur athugaði
gjóskulög og prófessor Ian Simpson jarðvegsfræðingur gerði
athuganir á jarðvegi ásamt nemendum sínum. Oscar Astred og nemendur af
vettvangsnámskeiði FÍ gengu frá uppgraftarsvæði.
(Orri Vést.
FS217-03171)
Í sambandi við rannsóknina gerðu Birna Lárusdóttir og Elín Ósk
Heiðarsdóttir fornleifaskráningu í landi Rauðuskriðu.
Niðurstöður hennar benda til þess að Rauðaskriða og næsta umhverfi
geti verið mjög ákjósanlegur staður til að rannsaka gamlan
landnámskjarna. Í hverfinu hafa upphaflega verið mun fleiri býli en á
seinni öldum og minjar sumra þeirra eru vel varðveittar. Ein af
lykilspurningum sem komið hafa fram við rannsóknir á byggðaþróun á
Landnámsöld er um það hvenær og hvers vegna þéttbýlir kjarnar eins
og í Skriðuhverfi þróuðust yfir í það búsetulag, sem ríkt hefur
á Íslandi frá seinni hluta miðalda. (Orri Vést. FS217-03171)
Áætlað er að halda áfram fornleifarannsóknum í Rauðuskriðu á komandi árum eftir því, sem við verður komið, þar sem fornleifakönnun og skráning sýnir fram á að ekki er ólíklegt að ákveðin svör muni fást við mikilvægum spurningum.
Heimildir um kirkju í Rauðuskriðu.Kirkju í Rauðuskriðu er fyrst getið í bréfi frá 1480 en það
ár og næsta á eftir stóð Hrafn Brandsson, lögmaður, í málaferlum
við Ólaf Rögnvaldsson Hólabiskup um reikningsskil af kirkjunni.
Kirkja stóð enn í Rauðuskriðu 1712, en þá hafði embættisgerð ekki
farið þar fram í manna minnum. Benedikt lögmaður Þorsteinsson
fékk þá leyfi konungs til að reisa nýja kirkju í Rauðuskriðu 1726.
Benedikt dó árið 1733 og hafði þá ekki enn komið í verk að reisa
kirkjuna. Jón sonur hans sýslumaður, sem einnig bjó í Rauðuskriðu,
sótti um nýtt leyfi og fékk það 1746. Jón byggði rausnarlegan bæ
og kirkju, er séra Stephán Einarsson í Laufási vígði á tímabilinu
milli 1746 og 1754 til guðsþjónustugjörðan, en kirkjan var tekin
niður og seld eftir að Jón andaðist 1776.
(Orri Vést. FS217-03171)
